นับเป็นความสูญเสียอย่างใหญ่หลวงสำหรับพสกนิกรชาวไทย เมื่อสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง สวรรคต

ในการนี้พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ทรงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้สำนักพระราชวัง จัดการพระบรมศพโดยถวายพระเกียรติยศสูงสุดตามราชประเพณี และนับเป็นครั้งแรกในประวัติศาสตร์ไทย ที่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงได้รับการถวายพระเกียรติยศพิเศษสูงสุดเทียบเท่าพระมหากษัตริย์

ทั้งนี้ในการจัดพระราชพิธีพระบรมศพแด่กษัตริย์และเชื้อพระวงศ์ชั้นสูง ตามโบราณราชประเพณีที่สืบทอดกันมา ซึ่งหนึ่งในนั้นคือ “ราชรถ-พระยานมาศ” ที่มีบทบาทสำคัญในการอัญเชิญพระบรมโกศ/พระโกศ ในริ้วขบวนพระอิสริยยศ จากพระบรมมหาราชวังไปยังพระเมรุมาศ

สำหรับการใช้ราชรถในราชสำนัก มีมาแต่ครั้งโบราณกาล ปรากฏหลักฐานชัดเจนในสมัยกรุงศรีอยุธยา และเป็นราชประเพณีสืบเนื่องต่อมาจนถึงสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 โปรดเกล้าฯ ให้สร้างราชรถขึ้นใหม่ 7 องค์ เพื่อใช้ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระอัฐิ สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก เมื่อปี พ.ศ.2339 ประกอบด้วย พระมหาพิชัยราชรถ พระเวชยันตราชรถ ราชรถน้อยทั้ง 3 องค์ และราชรถเชิญเครื่องหอม 2 องค์ ราชรถเหล่านี้ ยังคงใช้ในพระราชพิธีมาจนถึงปัจจุบัน

และล่าสุด ทางกรมศิลปากร ร่วมกับกรมสรรพาวุธทหารบก กรมอู่ทหารเรือ และกองเรือพระราชพิธี ดำเนินการซ่อมแซมและบูรณปฏิสังขรณ์ราชรถ พระยานมาศ เพื่อถวายพระเกียรติยศสูงสุด แด่สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง และเป็นการน้อมถวายความอาลัย ตามโบราณราชประเพณีทุกประการ

ทั้งนี้ในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง จะมีราชรถและราชยานหลายองค์ โดยมีองค์สำคัญและมีหน้าที่ ดังนี้

1. พระมหาพิชัยราชรถ
เป็นราชรถทรงบุษบกขนาดใหญ่ที่สุด ทำด้วยไม้แกะสลักลงรักปิดทองประดับกระจก และสร้างขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 1 ทั้งนี้“พระมหาพิชัยราชรถ” จะใช้สำหรับอัญเชิญพระบรมโกศ หรือพระโกศพระบรมศพชั้นสูงสุด ในริ้วขบวนที่ 2 ซึ่งเคลื่อนจากพระบรมมหาราชวัง ไปสู่พระเมรุมาศ ณ มณฑลพิธีท้องสนามหลวง

2. เวชยันตราชรถ
เป็นราชรถทรงบุษบกอีกองค์ มีลักษณะคล้ายพระมหาพิชัยราชรถ โดยจะใช้สำหรับอัญเชิญพระโกศพระบรมอัฐิ หรือใช้ในริ้วขบวนตามโบราณราชประเพณี

3. ราชรถน้อย จำนวน 3 องค์
เป็นราชรถทรงบุษบกขนาดเล็ก ใช้ในริ้วขบวนพระอิสริยยศ เพื่อทำหน้าที่แตกต่างกันไป อาทิ เป็น รถพระนำ (รถสวด) สำหรับอัญเชิญพระบรมราชานุสาวรีย์ หรือพระสงฆ์ทรงสมณศักดิ์ นั่งอ่านพระอภิธรรมนำกระบวน, รถโปรย สำหรับใช้โปรยข้าวตอกดอกไม้, และรถโยง สำหรับใช้โยงภูษา โยงจากพระบรมโกศ/พระโกศ


4. พระยานมาศ และเครื่องประกอบในริ้วขบวน
นอกจากราชรถแล้ว ยังมีพระยานมาศ และราชยาน ที่มีความสำคัญยิ่งในริ้วขบวนพระอิสริยยศ ได้แก่

พระยานมาศสามลำคาน : เป็นพระราชยานขนาดใหญ่มีคานหามสามคาน จะใช้สำหรับ อัญเชิญพระบรมโกศ/พระโกศ ในริ้วขบวนแรก เคลื่อนจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ไปประดิษฐานบนพระมหาพิชัยราชรถที่จอดเทียบรออยู่ใกล้พลับพลายก

พระที่นั่งราเชนทรยาน : เป็นพระยานมาศมีหลังคาโปร่ง ทรงบุษบก ประดับด้วยลวดลายแกะสลักปิดทอง จะใช้สำหรับ อัญเชิญพระบรมอัฐิ/พระอัฐิ ในริ้วขบวนอัญเชิญกลับสู่พระบรมมหาราชวังหลังเสร็จสิ้นพระราชพิธี

พระเสลี่ยงกลีบบัว: เป็นพระราชยานคานหาม จะใช้สำหรับ สมเด็จพระสังฆราช หรือพระราชาคณะ นั่งอ่านพระอภิธรรมนำพระบรมโกศหรือพระโกศ

นอกจากราชรถและพระยานมาศแล้ว ยังมีเครื่องประกอบสำคัญอื่นๆ ในขบวนพระอิสริยยศ เช่น เกรินบันไดนาค (2 เกริน) ซึ่งมีลักษณะคล้ายท้ายสำเภา ตกแต่งเป็นรูปพญานาค ใช้สำหรับอัญเชิญพระบรมโกศ/พระโกศ ขึ้นลงจากราชยาน และจากราชรถ ขึ้นสู่พระเมรุมาศได้อย่างสมพระเกียรติและปลอดภัย