การเสด็จสวรรคตของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ได้สร้างความโศกเศร้าให้กับพสกนิกรทั่วประเทศ และรัฐบาลได้กำหนดแนวทางในการแสดงความอาลัย โดยขอความร่วมมือประชาชนแต่งกายเพื่อไว้ทุกข์ ด้วยชุดสีดำ หรือโทนสีเรียบ ไม่ฉูดฉาด เป็นระยะเวลา 90 วัน ส่วนข้าราชการและเจ้าหน้าที่รัฐ ให้ไว้ทุกข์เป็นเวลา 1 ปี

“การไว้ทุกข์” ถือเป็นธรรมเนียมปฏิบัติที่มีมาตั้งแต่สมัยโบราณ และเดิมทีนั้น การไว้ทุกข์ในราชสำนักสยาม จะมีหลักปฏิบัติสำคัญอยู่ 2 ส่วน คือ สีของเครื่องแต่งกาย และการโกนผม โดยเฉพาะเรื่องสีเครื่องแต่งกายนั้น มีการกำหนดตามสถานภาพระหว่างผู้ตายกับผู้ไว้ทุกข์อย่างเคร่งครัด

ทั้งนี้ “หม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย ดิศกุล” ได้ทรงนิพนธ์เรื่อง “สีไว้ทุกข์ในสมัย ร.5” ว่า สีที่ใช้สำหรับไว้ทุกข์ในอดีต มี 3 สีหลัก ดังนี้

1. สีดำ : ใช้สำหรับผู้ใหญ่ หรือผู้ที่มีอายุแก่กว่าผู้ตาย

2. สีขาว : ใช้สำหรับผู้เยาว์ หรือผู้ที่มีอายุอ่อนกว่าผู้ตาย

3. สีม่วงแก่ หรือสีน้ำเงินแก่ : ใช้สำหรับผู้ที่มิได้เป็นญาติเกี่ยวดองกับผู้ตาย

อย่างไรก็ตาม ธรรมเนียมการไว้ทุกข์ในงานพระบรมศพพระมหากษัตริย์และพระบรมวงศานุวงศ์ของไทย ได้ปรับเปลี่ยนไปตามยุคสมัย โดยการโกนผมได้ถูกยกเลิกไปในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5

ขณะที่ในส่วนของกรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม ก็ได้นำเกร็ดความรู้เกี่ยวกับประเพณีการไว้ทุกข์และริบบิ้นสัญลักษณ์แสดงความอาลัย โดยการแต่งกายเพื่อไว้ทุกข์นั้น ยังคงเป็นโทนสีดำ สีขาว และสีม่วงแก่หรือสีน้ำเงินแก่

ส่วนการใช้ริบบิ้นสีดำ (Black Ribbon) นั้น ถือเป็นสัญลักษณ์ของการไว้ทุกข์ และเป็นธรรมเนียมที่ยอมรับกันอย่างกว้างขวางทั่วโลก เช่นเดียวกับปลอกแขนสีดำ (Black Armband) ที่นิยมใช้ในโอกาสไว้อาลัยต่อเหตุการณ์โศกนาฏกรรม หรือการจากไปของบุคคลสำคัญ

นอกจากนี้ ในบางประเทศ ริบบิ้นสีดำยังถูกนำมาใช้เป็นสัญลักษณ์ของการรณรงค์ทางสังคม เช่น การต่อต้านการก่อการร้าย (Anti-Terrorism Awareness) หรือการสร้างความตระหนักรู้เกี่ยวกับ โรคมะเร็งผิวหนัง (Melanoma Awareness) อีกด้วย

โดยทั่วไป ริบบิ้นดำที่ใช้ในการแสดงความอาลัย มี 2 ลักษณะหลัก ได้แก่

• โบว์สีดำ นิยมติดบริเวณหน้าอกหรือปกเสื้อ เหมาะสำหรับการแต่งกายสุภาพทั่วไป

• โบว์ไขว้สีดำ รูปแบบเรียบง่ายแต่ให้ความหมายชัดเจน เป็นที่นิยมในการไว้อาลัยอย่างเป็นทางการ

ส่วนตำแหน่งที่เหมาะสมในการติดริบบิ้นดำ เพื่อให้ดูสุภาพและเหมาะสม สามารถเลือกติดได้ตามตำแหน่ง ต่อไปนี้

• ที่แขนเสื้อด้านซ้าย ติดบริเวณต้นแขนต่ำจากหัวไหล่ประมาณ 2 นิ้ว

• ที่หน้าอกด้านซ้าย ติดเหนือบริเวณหน้าอก เพื่อแสดงถึงความอาลัยจากหัวใจ

• ที่ปกเสื้อด้านซ้าย เหมาะสำหรับผู้ที่สวมเสื้อเชิ้ตหรือชุดยูนิฟอร์ม

การติดริบบิ้นดำ ถือเป็นวิธีแสดงความอาลัยที่เรียบง่ายแต่ทรงคุณค่า ช่วยสะท้อนความรู้สึกแห่งความเคารพและการระลึกถึงผู้ล่วงลับได้อย่างงดงาม อีกทั้งยังเป็นการแสดงออกที่เหมาะสมกับทุกสถานการณ์

“การไว้ทุกข์” ถือเป็นการแสดงความอาลัยต่อผู้ที่จากไป และแม้บางธรรมเนียมจะถูกเปลี่ยนแปลงไปเพื่อให้เข้ากับสถานการณ์ แต่โดยหลักปฏิบัติ ยังคงยึดตามหลักโบราณราชประเพณี เพื่อให้ประชาชนสามารถร่วมแสดงความอาลัยได้อย่างพร้อมเพรียง และเป็นไปโดยสำรวม.